Historia

Katedra Badań Czwartorzędu (obecnie, od 1 października 2012 roku - Katedra Geomorfologii i Paleogeografii) istnieje od 1981 r., przy czym przez pierwsze 10 lat funkcjonowała ona jako Zakład. Jednostka powstała na mocy zarządzenia Rektora UŁ, które uprawomocniło szereg zmian strukturalnych na kierunku geograficznym Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi Uniwersytetu Łódzkiego, m.in. podział Instytutu Geografii UŁ na Instytut Geografii Ekonomicznej i Organizacji Przestrzeni UŁ oraz Instytut Geografii Fizycznej i Kształtowania Środowiska UŁ, a Zakładu Geomorfologii i Paleogeografii Czwartorzędu IG na Zakład Geomorfologii IGFiKŚ oraz Zakład Badań Czwartorzędu IGFiKŚ.

Katedrę Badań Czwartorzędu zorganizowała prof. dr hab. Halina Klatkowa, która kierowała jednostką do przejścia na emeryturę, do 30 września 1994 r. Okazją do podsumowania tego pierwszego okresu (1981-1994) działalności KBCz stało się pięćdziesięciolecie Uniwersytetu Łódzkiego. Zamieszczony w tomie jubileuszowym artykuł (Folia Geogr. Univ. Lodz. 20/1995: 27-35) Profesor H. Klatkowa zatytułowała: „50 lat łódzkich badań i upowszechniania wiedzy o czwartorzędzie”, przypominając tym samym, że badania czwartorzędu były pierwszą dziedziną badawczą geografów Uniwersytetu Łódzkiego, rozwijaną od chwili zorganizowania Zakładu Geografii przez prof. dr hab. Jana Dylika.

Halina Klatkowa (Tagowska-), inicjatorka i kierownik Katedry Badań Czwartorzędu, należała do grupy pierwszych studentów i, jednocześnie, pierwszych pracowników Uniwersytetu Łódzkiego – rozpoczynając studia (1.10.1945 r.) była już zatrudniona w UŁ (od 1 kwietnia 1945 r.). Profesor H. Klatkowa jako jedyna uczestniczyła więc w działalności dydaktycznej, organizacyjnej i badawczej łódzkiego ośrodka geograficznego w całym pierwszym pięćdziesięcioleciu jego istnienia. Warto również wspomnieć, że Profesor najdłużej z wszystkich geografów pracowała w „pałacyku” przy ul. Skłodowskiej-Curie 11, otrzymanym staraniami Profesora Jana Dylika na siedzibę łódzkiej geografii w 1952 r. W miarę rozwoju kierunku, kolejne jednostki wyprowadzały się do większych lokali. Katedra Badań Czwartorzędu opuściła Skłodowskiej-Curie 11 jako ostatnia, we wrześniu 1999 r.

Od 1 października 1994 r. stanowisko kierownika Katedry Badań Czwartorzędu objęła prof. zw. dr hab. Krystyna Turkowska, sprawująca funkcję do chwili obecnej. W związku z przekazaniem przez UŁ "pałacyku" przy ul. Skłodowskiej-Curie do użytkowania Łódzkiemu Towarzystwu Naukowemu, od października 1999 r. siedzibą KBCz stał się gmach Collegium Geographicum przy ul. Kopcińskiego 31 (pokój 102-105). Od 2004 r., wraz z innymi jednostkami Instytutu Nauk o Ziemi rozrzuconymi wcześniej po różnych dzielnicach miasta, do gmachu przy ul. Narutowicza 88 (pokój 308, 309) przeniosła się Pracownia Kartografii i Teledetekcji, wchodząc w skład KBCZ od 1991r. To przestrzenne scalenie poprzedziło oddzielenie się geografii od Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi UŁ w 2001 r. i powstanie Wydziału Nauk Geograficznych UŁ.

Podczas 16 lat (1994-2010) drugiego etapu działalności Katedry Badań Czwartorzędu, jej skład osobowy podlegał wielokrotnym zmianom. Na początku roku 2011, w Katedrze zatrudnionych jest 9 osób (1 prof. zw., 1 dr hab. prof. UŁ, 7 adiunktów, 1 pracownik administracyjny) oraz studiuje 4 doktorantów (por. skład osobowy). Tylko jedna osoba była zatrudniona w UŁ w chwili powstania Zakładu Badań Czwartorzędu w 1981 r., cztery osoby rozpoczęły pracę przed 1994 r., podczas gdy pięć innych zostało przyjętych w następnych latach. Posiadane obecnie stopnie/tytuły naukowe otrzymaliśmy wszyscy jako pracownicy Katedry Badań Czwartorzędu.

Generalnie, osoby zatrudnione w Katedrze Badań Czwartorzędu Instytutu Nauk o Ziemi na Wydziale Nauk Geograficznych Uniwersytetu Łodzkiego kontynuują kierunki badawcze zainicjowane wcześniej, niekiedy jeszcze w Zakładzie Geografii UŁ kierowanym przez Profesora Jana Dylika i/lub w Zakładzie Geomorfologii i Paleogeografii Czwartorzędu UŁ Profesor Anny Dylikowej. Szczególnie silne powiązania występują oczywiście z badaniami prowadzonymi przez Profesor Halinę Klatkową, w których większość z nas już współuczestniczyła. Kontynuowane tematy dotyczą rozwoju rzeźby glacjalnej (warciańskiej w regionie łódzkim i vistuliańskiej na jego północnym obrzeżu) oraz jej przekształceń po ustąpieniu lądolodu w zmieniających się, peryglacjalnych lub umiarkowanych warunkach klimatycznych, także w wyniku antropopresji. Tę ogólną informację o tradycyjnym profilu badawczym precyzują zacytowane tytuły prac na stopień (tab. 1), tematy badań własnych oraz problemy, których rozwiązywanie było/jest finansowane przez ministerstwo (tab. 2). Stanowią one ilustrację nie tylko możliwości finansowania badań, ale również pozyskiwania wyników innych dyscyplin, od zlecania specjalistycznych analiz przy indywidualnym opracowywaniu prac na stopień po faktyczną współpracę specjalistów różnych dziedzin, zapraszanych do zespołów realizujących granty badawcze. Ta druga droga, tzn. rozszerzanie udziału w badaniach inter- i/lub multidyscyplinarnych stanowi kierunek szczególnie mocno widoczny w ostatnich latach, na przykład w badaniach morfogenetycznych procesów współczesnych.

Jednym z przykładów ciągłości prac badawczych podczas 65 lat istnienia geografii łódzkiej jest opracowywanie map geologicznych regionu na zlecenie Państwowego Instytutu Geologicznego w Warszawie. Podjęte już w końcu lat czterdziestych kartowanie terenu zaowocowało realizacją arkusza Łódź A Przeglądowej Mapy Geologicznej Polski w skali 1:300 000 (Dylik, Jurkiewicz 1950). Arkusz Łódź powierzchniowej Mapy Geologicznej Polski w skali 1:200 000 (Klatkowa 1980) wraz z objaśnieniami (Klatkowa, Piwocki 1981), dziewięć arkuszy Szczegółowej Mapy Geologicznej Polski w skali 1:50 000 (tab. 3) oraz wykonanie Mapy geomorfologicznej regionu łódzkiego w skali 1:100 000 (Turkowka 2006) były kontynuacją tamtych prac. W złożonym wachlarzu zadań do SMGP brali udział wszyscy pracownicy Zakładu/Katedry Badań Czwartorzędu UŁ, nie tylko podani w tabeli autorzy. Znaczenie szczegółowego kartowania geologicznego jest nie do przecenienia zarówno jako droga naszego samokształcenia, jak i pozyskiwania materiałów oraz funduszy do realizacji dalszych tematów o charakterze regionalnym lub ponadregionalnym. Podobnie jak obecnie zespołowe granty, było ono także drogą współpracy badawczej prowadzących do różnego szczebla spotkań i konferencji, z których najważniejsze, zorganizowane przez Katedrę Badań Czwartorzędu wymieniono w tabeli 4. Na szczególne podkreślenie zasługuje sympozjum zorganizowane we wrześniu 1999 r. z okazji pięćdziesięciolecia badań peryglacjalnych w Międzynarodowej Unii Geograficznej: Periglacial Environments: Past, Present and Future). Chcąc uczcić pamięć Profesora Jana Dylika, twórcy Komisji Badań Peryglacjalnych MUG i jej przewodniczącego w latach 1956-1972, aktualny przewodniczący Komisji (Jef Vandenberghe - Holandia) wraz ze swoimi dwoma poprzednikami (Albert Pissart – Belgia i Hugh French – Kanada) na obchody rocznicy zaproponowali Uniwersytet Łódzki, a na sesję terenową obszar strefy krawędziowej Wyżyny Łódzkiej ("Wzniesienia Łódzkie" w podziale fizycznogeograficznym Polski - Kondracki 1968). To w tym obszarze, w efekcie badań kopalnego, plejstoceńskiego środowiska peryglacjalnego, została stworzona przez Dylika szkoła geomorfologii peryglacjalnej, która zapisała ośrodek łódzki w światowej historii badań geomorfologicznych. Obecnie, świadectwa kopalnego środowiska peryglacjalnego oraz ich zróżnicowanie czasowe i przestrzenne są przyjmowane za istotne przesłanki w interpretacji ewolucji rzeźby czwartorzędowej.

Od początku istnienia jednostki, w Katedrze Badań Czwartorzędu pozostaje redakcja Acta Geographica Lodziensia, serii zapoczątkowanej w 1948 roku, wydawanej przez Łódzkie Towarzystwo Naukowe. Założycielem i pierwszym redaktorem serii był Jan Dylik, po którym obowiązki redaktora naczelnego przejmowali: Mieczysław Dorywalski, Halina Klatkowa, Krystyna Turkowska. Również sekretarze wydawnictwa wywodzili się z grona geomorfologów łódzkich. Funkcję kolejno pełniły: Halina Klatkowa (Tagowska-), Jadwiga Wieczorkowska, Danuta Dzieduszyńska (Szafrańska-). Do 2010 r. w serii ukazało się 96 zeszytów stanowiących kronikę rozwoju łódzkiej geografii fizycznej i świadectwo ciągłości kolejnych etapów jej działalności.

Na działalność Katedry składa się również, a może przede wszystkim, aktywność dydaktyczna, której wachlarz w trzydziestoleciu zmieniał się zależnie od systemu studiów (studia pięcioletnie i dwustopniowe; stacjonarne, zaoczne i podyplomowe), ich kierunków (geografia i pokrewne), specjalizacji/specjalności oraz od różnego typu ustaleń, na przykład tych związanych z podziałem w 1981 r. Zakładu Geomorfologii i Paleogeografii Czwartorzędu na dwie autonomiczne jednostki. Po trzydziestu latach, najistotniejsza wydaje się, nawiązująca do ówczesnego programu studiów pięcioletnich, umowa o prowadzeniu przez Zakład Badań Czwartorzędu zajęć z geomorfologii ogólnej na studiach zaocznych (przez Zakład Geomorfologii na studiach stacjonarnych) oraz o wspólnym prowadzeniu specjalizacji z Geomorfologii i paleogeografii czwartorzędu (seminarium magisterskie co drugi rok, pozostałe przedmioty przypisano na stałe do dwóch jednostek). Dziesięć lat później, w 1991 r., wielkie znaczenie dla profilu dydaktycznego miało włączenie do Katedry Pracowni Kartografii i Teledetekcji, które spowodowało rozszerzenie zajęć poza podstawowy profil badawczy z geomorfologii i paleogeografii. Wraz z otwarciem geograficznych studiów licencjackich (1998), nasz udział w studiach pierwszego stopnia zwiększył się o wykład z Geografii regionalnej Polski i z Podstaw paleogeografii (wykład zniesiony w ramach zmian programowych w 2008 r.) oraz okresowo prowadzone seminarium licencjackie. Zajęcia prowadzone aktualnie na studiach licencjackich - porównaj Dydaktyka KBCz.

Pracownicy Katedry Badań Czwartorzędu wypromowali dotychczas, na studiach stacjonarnych i zaocznych, około 200 magistrów geografii. Tytuły prac w niewielkim tylko stopniu sygnalizują zmiany, jakim podlegały studia magisterskie w ostatnich latach, w których trzy razy dokonano zmian specjalizacji z zakresu geomorfologii. Działającą na studiach pięcioletnich, do 2002 r. Geomorfologię i paleogeografię czwartorzędu, na uzupełniających studiach drugiego stopnia zastąpiła Geomorfologia stosowana (2002-2005), a następnie Monitoring i kształtowanie środowiska z seminarium geomorfologicznym „do wyboru” (od 2006 r.). W miarę możliwości (program ograniczony w 2008 r.), dążymy do zapewnienia magistrantom kontaktu z naszymi terenowymi i laboratoryjnymi pracami badawczymi. Przy opracowywaniu referatów seminaryjnych i prac magisterskich, wymagamy korzystania ze źródłowych materiałów geologicznych, kartograficznych itd. oraz bezpośredniego poznania opisywanego terenu. Połączenie naszego potencjału badawczego z dydaktycznym ma pomóc dostosować wiedzę i umiejętności absolwentów do aktualnych potrzeb rynku pracy.